Nhiều báo cáo được công bố cho thấy, Việt Nam đang thiếu hụt nhân sự ngành bán dẫn. Chúng ta cần 10.000 kỹ sư mỗi năm, nhưng hiện nay chỉ đáp ứng chưa tới 20%. Vậy nhân sự ngành bán dẫn cơ cấu như thế nào? Liệu ngành công nghiệp tỉ đô này có đang thực sự ở trong cơn khát về con người?

KỸ SƯ BÁN DẪN: HỌ LÀ AI?

Trước đây, ngành bán dẫn ở Việt Nam thường được hiểu là ngành thiết kế chip. Tức là bộ phận kỹ sư ở các trung tâm thiết kế (Design Center). Ở đó kỹ sư thiết kế chip theo quy trình từ RTL đến GDS. Tuy nhiên, để có được con chip thì thực tế còn thêm vài công đoạn. Có thể kể đến như đúc chip, test chip (kiểm định), đóng gói chip. Tùy vào đặc điểm của từng nhà sản xuất, từng đặc thù của dây chuyền công nghệ và thực tế sản xuất, các vị trí trên sẽ có một số sự thay đổi, chủ yếu là mặt bố trí công việc.

Nhân sự ở ngành sản xuất chip sẽ có một số vị trí như sau:

• Đúc chip. Nhận GDS từ team thiết kế và sử dụng các thiết bị máy móc, thực thi việc chế tạo chip trên wafer.
• Kiểm định chip. Sau khi đúc được chip, các kỹ sư kiểm định để sàng lọc chip. Những chip nào không đạt yêu cầu sẽ bị loại bỏ.
• Đóng gói chip. Sau khi được cắt khỏi wafer, chip sẽ được mang đi đóng gói, kiểm định, trước khi xuất cho khách hàng.
• Thiết kế chip (R&D). Có nhiệm vụ thiết kế từ đầu và làm ra bản GDS để đưa cho nhà máy sản xuất. Đây là con số tương ứng với 50 công ty và tầm 5 nghìn kỹ sư theo thống kê của các nguồn đã được công bố. Hoàn toàn không liên quan đến nhân sự từ nhà máy.

Do vậy, khi nhắc đến số lượng kỹ sư cho toàn ngành sản xuất chip sẽ không chỉ có kỹ sư thiết kế, mà còn một mảng sản xuất – vốn ít được nhắc đến hơn trong cộng đồng. Ví dụ, Intel Production Việt Nam có 2.700 nhân sự , trong đó 84% là kỹ sư tương đương khoảng 2.268 người. (nguồn)

Vì bao gồm tất cả các nhóm đối tượng nhân sự tương ứng cho các vị trí công việc nói trên, cho nên ở thời điểm hiện tại, ngành bán dẫn tại Việt Nam còn trống 1 số vị trí nhân sự thực tế. Ví dụ như chúng ta chưa có nhân sự ở mảng đúc chip, kiểm định chip do chưa có nhà máy đúc chip. Đa số nhân sự thuộc mảng thiết kế và đóng gói chip.

Dẫu vậy, tiềm năng của các vị trí này vẫn còn rất rộng mở trong tương lai khi Việt Nam đang đẩy mạnh Đề án Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn hướng tới đào tạo được 50.000 kỹ sư phục vụ ngành trong tất cả các công đoạn của chuỗi giá trị.

Theo đó, kỹ sư Việt Nam có khả năng tham gia sâu vào quy trình thiết kế các vi mạch bán dẫn hiện đại, công đoạn đóng gói và kiểm thử vi mạch bán dẫn, làm chủ được một phần công nghệ đóng gói và kiểm thử.

CÁC CON SỐ DỰ ĐOÁN VỀ NHU CẦU KỸ SƯ TRONG 5, 10, 20 NĂM TỚI: CƠ HỘI THẾ KỶ HAY SỐT ẢO?

Sự mất cân bằng của “cung/cầu” tại một thời điểm nhất định, khi mà nhu cầu của thị trường lớn hơn khả năng của thị trường lao động, sự thiếu hụt sẽ xảy ra. Tuy nhiên, ở thời đại công nghệ, nhu cầu ngày càng gia tăng về chip và bán dẫn trên toàn cầu sẽ kéo theo tình trạng thiếu hụt nhân sự nếu thị trường lao động không vận động kịp thời.

Việt Nam cần ít nhất 50.000 kỹ sư vào năm 2030, gấp 10 lần con số hiện nay, để có chỗ đứng trên bản đồ bán dẫn thế giới, theo tính toán của Bộ Thông tin và Truyền thông.

Khi nhìn vào tốc độ phát triển của ngành này sau hơn 2 thập kỷ – từ những năm 2000 khi bán dẫn là ngành công nghệ mới nổi tại Việt Nam, với 1 số ít tập đoàn công nghệ thế giới hiện diện, và không nhiều công ty do Việt thành lập, có quan điểm cho rằng, ngành bán dẫn Việt Nam “chậm lớn”, do đó, có quá ít cơ sở thuyết phục để đưa ra thống kê nhu cầu kỹ sư tại Việt Nam là 50.000 kỹ sư – chỉ trong vòng 6 năm, tính từ thời điểm hiện tại.

Tuy nhiên, cũng có những góc nhìn cho rằng những con số như vậy hoàn toàn CÓ LÝ.

Với sự mở rộng ra toàn dải của ngành sản xuất chip, với đặc thù của nhà máy, quy mô và số lượng kỹ sư chắc chắn sẽ nhiều hơn gấp nhiều lần so với các trung tâm thiết kế. Và số lượng kỹ sư ở đây được tính toán cho cả ngành sản xuất chip chứ không riêng gì mảng thiết kế.

Nhiều nhà máy bán dẫn tỉ đô tại Việt Nam đi vào hoạt động. Thêm nhiều ông lớn công nghệ muốn phát triển nhà máy, tạo bước đà cho ngành cất cánh:

https://vov.vn/kinh-te/khanh-thanh-nha-may-ban-dan-16-ty-usd-lon-nhat-viet-nam-post1051875.vov

https://vnexpress.net/lam-research-muon-phat-trien-nha-may-ban-dan-ty-usd-tai-viet-nam-4724697.html

Nhà máy bán dẫn Amkor 1,6 tỷ đô tại Bắc Ninh.

Báo cáo tài chính và kế hoạch phát triển của các doanh nghiệp phân tích rất rõ quy mô sản xuất, đơn hàng, trending, thành tựu của R&D… để dự đoán dung tích của thị trường, đồng thời dự toán phần chi phí (cost) cho bộ phận thiết kế, đúc chip, đóng gói, kiểm thử cho những giai đoạn tiếp theo. Dựa vào những thông tin này, hoàn toàn có thể nhìn được tiềm năng về nhân sự, dựa trên 1 số yếu tố: Giả sử phần cost cho kỹ sư R&D tăng 30%, thì sẽ tương ứng cần bao nhiêu kỹ sư. Từ đó, dự đoán được số lượng nhân sự cấn thiết trong tương lai.

Nhìn rộng ra, doanh thu và dự đoán về doanh thu có thể là cơ sở cho các chuyên gia dự đoán được số lượng nhân sự trong 1 ngành kinh tế hoặc kỹ thuật. Dù thực tế, việc đưa ra dự đoán như thế có thể phải cần nhiều dữ liệu hơn.

Sau gần 20 năm, Việt Nam đang chuẩn bị cho làn sóng đầu tư bán dẫn mới, cũng đứng trước thách thức chung của ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu, với cơn khát nhân sự được đánh giá là mạnh mẽ nhất từ trước đến nay.

Số liệu của Cục Thống kê Lao động Mỹ cho thấy, nước này sẽ phải đối mặt với sự thiếu hụt 300.000 kỹ sư và 90.000 kỹ thuật viên bán dẫn lành nghề vào năm 2030. Các dự báo về nhu cầu nhân sự của các nước trên thế giới trong những năm tới được chỉ ra như sau:

• Mỹ: 70.000 đến 90.000 (nguồn)
• Nhật Bản: 35.000 trong 10 năm tới (nguồn)
• Hàn Quốc: 10.000 trong 10 năm tới (nguồn)
• Đài Loan: 34.000, thời điểm 2022 (nguồn)
• Châu Âu: Khoảng 110.000 đến 130.000 (theo McKinsey, Mỹ và Châu Âu đang thiếu 200.000 kỹ sư)

Đây là những con số cho thấy dung tích khổng lồ từ nhu cầu của ngành thiết kế chip, sẽ mở ra cho những quốc gia đã tham gia vào chuỗi giá trị chung như Việt Nam. Thực tế là, chúng ta với những lợi thế sẵn có về con người, sự thay đổi về chính sách, đang trở thành điểm đến được chú ý trên bản đồ bán dẫn.

Rất nhiều sự đầu tư đáng chú ý đã hiện thực hoá (nguồn):

• Amkor Technology Việt Nam (1,6 tỷ USD);
• Hana Micron Vina đầu tư 600 triệu USD (1 tỷ USD vào năm 2025);
• Intel Vietnam (hơn 1 tỷ USD);
• Samsung sẽ đầu tư thêm 3,3 tỷ USD, sắp sản xuất linh kiện bán dẫn
• Chính Phủ Mỹ cũng cam kết hỗ trợ tài chính cho sự phát triển của công nghiệp bán dẫn tại Việt Nam

Rõ ràng rằng, nguồn vốn FDI này sẽ chưa dừng lại. Và Việt Nam đang đối diện với cơ hội chưa từng có trong ngành bán dẫn nói riêng và công nghệ nói chung. Nếu chúng ta đầu tư, chuẩn bị con người và nguồn lao động đáp ứng được nhu cầu của các chủ đầu tư sẽ mang lại lợi ích kinh tế to lớn. Đồng thời sẽ nâng tầm vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Có thể khẳng định, nhu cầu 50.000 kỹ sư bán dẫn tại Việt Nam là điều hoàn toàn có cơ sở.

Hiện nay có khá nhiều tập thể, cá nhân các nhà nghiên cứu cùng đưa ra nhận định về xu hướng của thị trường lao động ngành bán dẫn. Mỗi dự đoán đều tùy vào nguồn tư liệu, số liệu ở mỗi thời điểm khác nhau nhưng đều phản ánh bức tranh chung về tiềm năng phát triển của ngành và nhu cầu nhân lực thực sự cho 5-10 năm tới.

Điều quan trọng chính là việc nắm bắt kịp thời các cơ hội, đưa ra những chính sách phù hợp, có lợi về mặt đào tạo, việc làm, sử dụng hiệu quả cơ hội và nguồn lực trong tương lai. Việt Nam với vị thế là một nước có tỉ lệ dân số ở độ tuổi lao động cao, nếu chuyển dịch cơ cấu lao động vào ngành này sớm và hiệu quả, rõ ràng, sẽ mang giá trị rất lớn trong tương lai.

Một vài con số về nhu cầu của thị trường, mục tiêu đào tạo và cách hiểu đúng về các thông kê dành cho số lượng kỹ sư.

1. Theo một số chuyên gia kinh tế tại Đại học Fullbright, tổng nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực bán dẫn – vi mạch của Việt Nam trong 5 năm tới khoảng 20.000 người và 10 năm tới khoảng 50.000 người từ trình độ đại học trở lên. (link gốc) ngày 27/2/2024
2. Theo báo Dân Trí “Đề án phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2045”, đến năm 2030, Việt Nam đào tạo được 50.000 kỹ sư phục vụ ngành trong tất cả các công đoạn của chuỗi giá trị (link gốc) ngày 29/2/2024
3. Theo VTV, Việt Nam hiện có hơn 50 doanh nghiệp FDI hoạt động trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn. Các chuyên gia nhận định, nâng cao đồng đều cả chất và lượng của đội ngũ kỹ sư trong nước sẽ là chìa khóa giúp Việt Nam tiếp tục thu hút các “ông lớn” của thế giới về vi mạch bán dẫn. Điều này cũng sẽ góp phần thực hiện yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ về chú trọng đào tạo nhân lực chất lượng cao cho những ngành, lĩnh vực mới nổi, trong đó đào tạo 50 – 100.000 nhân lực cho ngành sản xuất chip bán dẫn, trong giai đoạn từ năm 2025 đến năm 2030. (link gốc) ngày 18/11/2023
4. Theo tiến sĩ Nguyễn Quân, trả lời phỏng vấn trên tờ Kinh Tế Đô Thị “Tôi nghĩ việc đào tạo số lượng khoảng 50 ngàn người làm việc trong lĩnh vực vi mạch thì không phải là một mục tiêu quá cao. Trong vòng 10 năm tới, tôi tin là chúng ta sẽ có đủ số lượng đó.” (link gốc) ngày 21/9/2023
5. Trên báo NLĐ, PGS-TS Bùi Thanh Tùng, Trường ĐH Công nghệ (ĐHQG Hà Nội), đánh giá hằng năm, trong nước có nhu cầu bổ sung hơn 100.000 nhân lực lĩnh vực bán dẫn. Trong đó, ngành công nghiệp cần 10.000 kỹ sư nhưng đào tạo nguồn nhân lực chỉ đáp ứng chưa đến 20%. (link gốc) ngày 20/10/2023
6. Theo Báo Đại Đoàn Kết: “Dẫn vào thực tiễn tại Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Anh Thi cho biết, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành trung tâm thiết kế vi mạch của khu vực và thế giới, lọt top 5 thế giới vào năm 2030 với nhu cầu nhân lực cho ngành này khoảng 50.000 kỹ sư” (link gốc) ngày 8/1/2024
7. Theo báo Người Lao Động, Việt Nam cần từ 5.000 đến 10.000 kỹ sư bán dẫn/năm nhưng khả năng bổ sung cho nguồn nhân lực này chỉ đạt khoảng 20%. Trong 10 năm tới, cần thêm 45.000-95.000 kỹ sư. (link gốc) 24/1/2024